Praca tymczasowa – raz konieczność, raz wybór

Pani Praca tymczasowa – raz konieczność, raz wybór

Obecnie w Polsce zarejestrowanych jest prawie 1700 agencji pracy tymczasowej – najwięcej na Mazowszu. Po kilkadziesiąt agencji działa w województwach: dolnośląskim, wielkopolskim, śląskim i pomorskim. Ich status i prawa pracowników tymczasowych reguluje ustawa, która obowiązuje od stycznia 2004 roku, co jest o tyle problematyczne, że w tamtym okresie w Polsce legalnie działało jedynie niewiele ponad 50 takich firm.
Od momentu wejścia w życie ustawy, a w szczególności od wejścia Polski do Unii Europejskiej, liczba agencji zaczęła gwałtownie rosnąć. Nowe agencje pojawiały się niczym grzyby po deszczu, ale za tym wzrostem nie szły zmiany prawne. Wiele debiutujących w tym czasie firm było „garażowymi” jednoosobowymi agencjami. Obniżenie kosztów funkcjonowania tak działających firm do minimum, a także olbrzymia dziko rosnąca konkurencja na rynku spowodowały, że ceny korzystania z usług agencji były bardzo niskie, wręcz dumpingowe. Dla wielu z nich działalność stała się nieopłacalna.

– Tempo wzrostu będzie maleć i w pewnym momencie liczba pracowników tymczasowych się ustabilizuje – mówi Paweł Korzyński.
Podkreśla on, że obowiązujące w Polsce regulacje prawne działają na niekorzyść pracy tymczasowej. Jednym z takich przepisów, na które agencje narzekają, jest nakładana na pracodawcę konieczność każdorazowego wydawania świadectwa pracy. Niezależnie od czasu pracy.
– Jest to niepotrzebna biurokracja. Podobnie jest np. z obowiązkiem przechowywania dokumentacji przez 50 lat. Agencje pracy tymczasowej narzekają, że brakuje im na te dokumenty miejsca – mówi Korzyński. Polskie prawo nakłada ograniczenia czasowe na wykonywanie pracy tymczasowej, których nie ma w wielu innych krajach. Limit wynosi 12 miesięcy. Takich przepisów nie ma np. w Wielkiej Brytanii i Irlandii. W przedsiębiorstwach krajów Unii Europejskiej 10–15 proc. wszystkich pracowników stanowią pracownicy tymczasowi. Dziennie taką pracę w UE wykonuje średnio 2,8 mln. osób. Wzrost wartości tej branży wynosi w Unii średnio 10 proc. rocznie. W Polsce, w której jeszcze niedawno przybywało ok. 20–30 proc. pracowników tymczasowych miesięcznie, sytuacja staje się podobna.

Z punktu widzenia pracownika

Z badań nad elastycznymi formami zatrudnienia Wyższej Szkoły Zarządzania Personelem w Warszawie wynika, że Polacy nadal nie do końca rozumieją, jakie są uregulowania prawne związane z pracą w agencji pracy tymczasowej. Większość z nich rozumie, jaka jest jej istota, ale nie zna warunków, na jakich można ją podejmować.
Skojarzenia z tym sposobem zatrudnienia nie są korzystne. Przede wszystkim praca tymczasowa utożsamiana jest z pracą dorywczą, przeznaczoną głównie dla młodzieży, niedającą stałych i pewnych dochodów. Największą zaletą pracy świadczonej za pośrednictwem agencji pracy tymczasowej jest to, że w ogóle daje ona zatrudnienie i ewentualnie w przyszłości doprowadzi do znalezienia pracy na etat. Badani Polacy wspominają również, że praca agencyjna może być zajęciem dodatkowym, w przypadku gdy praca podstawowa nie dostarcza wystarczającego dochodu (zobacz wykres 3).
W powszechnej świadomości praca agencyjna jest po prostu formą wyzysku i obejścia prawa pracy i przepisów zapewniających stabilność i gwarancję zatrudnienia.
– Nawet jak taką pracę podejmie dobry pracownik, to nie ma gwarancji przedłużenia umowy – powiedział jeden z respondentów. – I jeszcze, jak jest to dobry pracownik, to go się wykorzystuje tym bardziej. Po prostu wyciska jak cytrynę i wyrzuca. Następny przyjdzie…
Ponadto przebadani pracownicy nie czuli, że są częścią zespołu, a ich więzy z firmą były bardzo słabe. Wielu wyrażało obawę, że agencja będzie działać na niekorzyść pracownika. W konsekwencji tylko co trzeci badany deklarował, że zgodziłby się jeszcze raz pracować w ten sposób (zobacz wykres 4).
Jak widać, pracownicy w zdecydowanej większości nie chcą podejmować pracy tymczasowej. Przede wszystkim wiąże się to z mniejszą ochroną prawną pracownika – pracodawca wydaje się tu być na zdecydowanie dominującej pozycji, a niepewność zatrudnienia na stałe i brak przywilejów też ogrywa dużą rolę. Wiele badanych osób deklarowało złe doświadczenia pracy w tym trybie oraz wskazywało na relatywnie niższe dochody. Natomiast głównym powodem, który może skłonić do szukania zatrudnienia przez agencję pracy tymczasowej, jest trudna sytuacja materialna. Dużą rolę odgrywają też rodzaj i warunki pracy oraz możliwość pracy w kilku miejscach równolegle (zobacz wykres 5).

Okiem pracodawcy

Pracodawcy korzystają z usług agencji pracy tymczasowej oczywiście wtedy, gdy potrzebują dodatkowego personelu w związku ze zwiększoną liczbą zleceń, czy zwiększoną produkcją. Leasing pracowniczy jest dla wielu pracodawców świetnym rozwiązaniem w okresie wakacyjnym, urlopowym.
To, co przekonuje ich do korzystania z takiej formy zatrudnienia, to zmniejszenie ryzyka, ograniczenie biurokracji i przede wszystkim obniżenie kosztów. Jeszcze niespełna cztery lata temu w Polsce z usług agencji pracy tymczasowej korzystało
1,5 tys. firm. W 2006 roku było ich już ponad 6,7 tys. Ankietowani pracodawcy wskazywali zarówno zalety, jak i wady korzystania z leasingu pracowniczego (zobacz wykres 6). Wśród największych zalet wymieniali odciążenie od biurokracji, lepsze dostosowanie zatrudnienia do potrzeb firmy oraz możliwość sprawdzenia pracownika przed ewentualnym zatrudnieniem na stałe. Pracodawcy użytkownicy pracy tymczasowej podkreślali, że w ogóle nie muszą zajmować się wynajętymi pracownikami – wystarczy że płacą określoną stawkę za godzinę i agencja rozlicza się z nimi sama. Wśród wad przeważały mniejsza lojalność pracowników i obawa przez wydawaniem środków na szkolenia, które nie będą procentować w przyszłości.

Potrzebne zmiany prawne

Jak to ma miejsce w wielu przypadkach w Polsce, dużą przeszkodą w rozwoju pracy agencyjnej jest biurokracja. Dlatego agencje pracy tymczasowej postulują zniesienie wydawania pracownikom vtymczasowym świadectw pracy oraz dokumentów podatkowych PIT-11 po ustaniu każdej umowy o pracę, a zamiast tego wprowadzenie obowiązku kumulowania okresów zatrudnienia pracownika tymczasowego na rzecz jednego pracodawcy użytkownika w ustalonym okresie czasu lub wydawanie dokumentu na żądanie pracownika. Wielu pracodawców, chcąc przedłużyć umowę z pracownikiem, musi po raz kolejny przechodzić przez żmudną biurokratyczną drogę.
Dla agencji pracy tymczasowej bardzo obciążające jest przechowywanie i archiwizowanie dokumentów pracowników, nawet jeżeli zatrudnieni byli bardzo krótko. Wątpliwości budzi również zasada, w myśl której liczba zatrudnionych pracowników agencyjnych zalicza się do wielkości zatrudnienia, od którego zależą obowiązki pracodawcy użytkownika. Ważnym elementem postulowanych zmian w prawie jest też niewątpliwie ograniczenie ryzyka funkcjonowania nieuczciwych agencji i zaostrzenie wobec nich sankcji prawnych.

Agnieszka Andrzejczak - autorka jest ekspertem Gazety Praca.

* źródło: Megapanel PBI/Gemius, wrzesień 2007.
** źródło: Polskie Badania Czytelnictwa, realizacja MillwardBrown SMG/KRC, 4-9/2007, N=23 126, wskaźnik CDT=poniedziałek, opracowanie Agora SA.

Kwiecien 2008